Blog

Kadınlar İçin Pelvik Taban Kas Eğitimi – Prof. Dr. Türkan AKBAYRAK

Hacettepe Üniversitesi, Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Fakültesi, Kadın&Erkek Sağlığı Ünitesi

“Pelvik taban kasları” önde pubik kemikten başlayıp (çatı kemiği) arkada sakruma (kuyruk sokumuna) kadar uzanan hamak şeklinde bir kas yapısıdır. Bu kaslar pelvis(Leğen kemiği) içerisinde yer alan organları (uterus:rahim,  mesane:idrar torbası ve barsaklar) desteklemektedir (Resim 1). Bu organların normal anatomik pozisyonlarını korumada, idrar tutmada, büyük abdest tutma fonksiyonunda ve cinsel fonksiyonda pelvik taban kaslarının önemli rolü vardır.

Resim 1. Kadınlarda pelvik taban kasları ve pelvik organlar.

Pelvik taban kasları, yüzeyel, orta ve derin tabakada bulunan birçok kas tarafından oluşturulurken major pelvik taban kası “levator ani” kasıdır (Resim 2). Bu kasın; üretra (idrar yolu), vajina ve anal kanalı çevreleyerek bu açıklıkların kapanmasını sağlayan “sfinkterik”, “seksüel” ve “destekleyici” rolleri vardır.

Pelvik taban kaslarının fonksiyonunu gerçekleştirebilmesi için vücuttaki diğer kaslar gibi kuvvetli ve yeterince kasılabiliyor olması gerekir. Fakat, gebelik ve doğum sırasında oluşan kas hasarı, menopozla birlikte oluşan hormonal değişiklikler, ilerleyen yaşla beraber kas tonusunun azalması, kronik kabızlık, kronik öksürük ve obezite gibi durumlarda pelvik tabana sürekli yük binmesi gibi sebeplerden dolayı pelvik taban kasları zayıflamaktadır. Pelvik taban kaslarının zayıflaması aşağıda yer alan birtakım problemlere sebep olabilmektedir:

  • İdrar kaçırma= Üriner inkontinans
  • Öksürme, hapşırma gibi karın içi basıncını arttıran aktivitelerde istemsiz idrar kaçırma: Stres üriner inkontinans
  • Ani sıkışma hissiyle beraber idrar kaçırma: Urge üriner inkontinans
  • Stres ve urge üriner inkontinansın birlikte görülmesi: Mikst üriner inkontinans
  • Büyük abdest kaçırma=Fekal inkontinans, gaita inkontinansı veya anal inkontinans
  • Gaz kaçırma=Flatal inkontinans
  • Pelvik organ (mesane, uterus, barsak) sarkması= Pelvik organ prolapsusu olarak bilinmektedir.
  • Cinsel istek kaybı ve orgazm bozuklukları

Kadınlarda bu problemlerin oluşmasını önlemek veya bu şikayetleri olan kadınlarda iyileşmeyi sağlamak amacıyla yoğun ve düzenli pelvik taban kas eğitimi uygulanmalıdır. Pekçok kadında pelvik taban kas eğitimi ile ameliyata gerek kalmaksızın semptomlarda iyileşme sağlanırken; ameliyat gereken kadınlarda ise ameliyat öncesi uygulanan pelvik taban kas eğitimi ile ameliyatın başarısı artmaktadır.

Pelvik taban egzersizi vermeden önce idealinde hastanın vajinal palpasyon (elle muayene) veya daha objektif yöntemlerle (perineometre veya yüzeyel elektromyografi) değerlendirilmesi gerekir. Ancak bu tip değerlendirmelerin mümkün olamadığı zamanlarda başvuran kişileri izin verdikleri ölçüde detaylı hikaye, palpasyon ve gözlemle değerlendirmek uygun olacaktır. İzin vermeyen kişilerde sadece sözel olarak bilgilendirme yapılabilir. Egzersiz eğitiminde izlenecek basamaklar:

1. Öncelikle hastaya pelvik taban kasları, bu kasların yeri ve önemi anlatılmalıdır.

2. Kişiden sırtüstü, dizler bükülü yatması (çengel pozisyonu) istenir. Kişinin pantolonu yada iç çamaşırı üzerindeyken fizyoterapist parmaklarını perine ve anüs çevresine o bölgeyi hissedecek şekilde yerleştirir.

3. Kişiden nefesini tutmadan idrarını ya da büyük abdestini tutar gibi pelvik taban kaslarını sıkması ve yukarı doğru çekmesi istenir ve kişi bu sırada gözlemlenir. Kişi bu egzersizi yaparken yanlış hareket olarak karnını içeri çekebilir, nefesini tutabilir, bacaklarını kapatabilir veya diğer bacak kaslarını kullanabilir veya ıkınabilir. Dolayısıyla bunların varlığı gözlemleniyorsa, hasta ikinci ve diğer tekrarlarda bunları yapmaması, izole pelvik tabanı sıkması konusunda uyarılmalıdır. Ikınmanın varlığı fizyoterapistin elini yerleştirdiği perine bölgesinin aşağı doğru hareketi ile farkedilir. Fizyoterapist eliyle aşağı doğru (kaudal) değil yukarı doğru(içe doğru) bir hareket hissetmelidir. Eğer hasta ıkınıyorsa bunu yapmaması konusunda uyarılmalıdır. Tekrarlı denemelere rağmen kişi bu egzersizi doğru olarak yapamıyorsa objektif değerlendirme ve eğitim yöntemlerinin uygulanabileceği fizyoterapi kliniklerine yönlendirilmelidir.

Pelvik taban kaslarında hem hızlı (tip 2) hem yavaş kasılan kas lifleri (tip 1) vardır. Dolayısıyla kişilere hem hızlı hem de yavaş pelvik taban kas kontraksiyonları öğretilmelidir. Böylece pelvik taban kaslarının hem kuvvet hem de dayanıklılığı artırılacaktır.

Hastalara bu egzersizleri daha kolay anlatabilmek için hızlı kontraksiyonlar için “musluk egzersizi”, yavaş kontraksiyonlar için “asansör egzersizi” benzetmesi kullanılabilir.

Musluk egzersizi eğitimi: Pelvik taban kaslarınızı bir musluğu kapatıp açar gibi hızlıca sıkın bırakın.

Asansör egzersizi eğitimi: Pelvik taban kaslarını tıpkı bir asansörün 5 sn çıkışı, 5 sn en üst katta bekleyişi, 5 saniyede inişi gibi; 5 sayarak yavaş yavaş sıkın, 5 sayarak en üst noktada bekletin, 5 sayarak gevşetin.

Egzersiz sayısı: 10 musluk + 10 asansör =20 egzersiz=1 set egzersiz

 

Günde 5 set veya 5 vakit egzersiz (=50 musluk+ 50 asansör) yapılmalıdır.

Egzersizlerin semptomları hafifletmesi 4-6 hafta sürerken, tam olarak etkinliği 6 ay düzenli egzersiz yapıldığında ortaya çıkmaktadır. Bu yüzden egzersizlerin düzenli bir şekilde sürdürülmesi önemlidir. Egzersizleri yapabilmek için yeterince kas kuvveti olmayan veya pelvik taban kaslarını doğru bir şekilde kasamayan kadınlarda kadının kendi pelvik taban kaslarını tanıması ve doğru bir şekilde kasıp gevşetebilmesi için biofeedback ve  elektrik stimülasyonu yöntemlerinden faydalanılabilir. Hastaya pelvik taban kas eğitiminde en uygun yöntemin seçilmesi ve takibi açısından bu konuda deneyimli bir fizyoterapiste danışabilirsiniz.

Egzersizlerin Sürdürülebilmesi: Egzersizlerin sürdürülebilmesi için kasların kontrolü kolaylaşınca egzersizlerin günlük yaşantınızda rutin yaptığınız aktivitelerle eşleştirmelisiniz. Örneğin; Namaz kılan bir kişi her abdest aldığında bu egzersizi hatırlamalı ve yapmalıdır.Araba kullanan bir kişi kırmızı ışıkta bu egzersizi yapabilir.Spor yapan kişiler egzersizlerine pelvik taban egzersizini dahil edebilirler.

Egzersizlerde Yükleme Prensibi: Pelvik taban kaslarınızdaki ilerlemenin kontrolü için ara değerlendirmeler yapılmalıdır.Fizyoterapistiniz ile iletişim içerisinde olmalısınız.

Anahtar Noktalar:

1. Egzersizlerin faydasını görebilmek için en az 6 ay düzenli egzersiz yapmalısınız. Elde ettiğiniz faydayı koruyabilmek için ise bu egzersizleri yaşamınızın bir parçası haline getirmelisiniz.

2. Pelvik taban egzersizleri doğru yapıldığında dışarıdan farkedilen egzersizler olmadığı için her an her yerde ve her pozisyonda yapabilirsiniz. Televizyon izlerken, otobüs ya da dolmuş durağında beklerken, seyahat ederken vs.

3. Egzersizlere motivasyonunuzu ya da uyumunuzu artırmak istiyorsanız size önerilen egzersiz sayılarını bir kağıda işaretleyebilir ve bu şekilde yeterli sayıda egzersiz yapıp yapmadığınızı kendi kendinize kontrol edebilirsiniz.

4. Kilonuzu sağlıklı sınırlarda tutmaya dikkat ediniz.

5. Pelvik taban kaslarınıza zarar veren ıkınma aktivitelerinden kaçının, aktiviteler sırasında nefesinizi tutmayın, kabızlık şikayetiniz varsa tedavi olun.

6. Ağırlık taşırken once pelvik tabanınızı kasın, taşıma sırasında pelvik tabanı kasılı tutun, kaslarınız yorulunca ağırlığı bırakın ve pelvik tabanı gevşetip dinlenin. Aktivite sırasında nefesinizi tutmamaya dikkat edin.